Vestingstad

foto: Hans Aarsman - 2008: Havensingel Cappucijnen

De maquette is zo levensecht dat werkelijkheid en reconstructie door elkaar heen lijken te lopen. Wanneer de gebouwde maquette de werkelijkheid gaat vervangen, wordt ze meestal belegd met een veelheid aan wenken en voorschriften. Zoals de oude vesting in de negentiende eeuw omgeven was met ‘verboden kringen’, zones van 300, 600 en 1000 meter, waar binnen men zich moest houden aan allerlei bouw- en beplantingsvoorschriften, zo zijn ook in de nieuwe, gereconstrueerde vesting ‘kringen’ van voorschriften aanwezig. Alleen nu dienen ze ter bescherming van de vesting als cultuurhistorische parel.

Overigens bewees de middeleeuwse vesting tijdens de kerstdagen van 2000 opnieuw zijn aloude functionaliteit toen supporters van de voetbalclub FC Den Bosch wilden ‘huishouden’ in het centrum van de stad. Dit naar aanleiding van een schietincident tijdens een aanhouding van een Den Bosch-supporter eerder op de dag. Ondanks afgelasting van de wedstrijd die op stapel stond, verzamelden de supporters zich ’s avonds in hun stamcafé in de Graafsewijk en hielden daarvandaan een spontane tocht naar het centrum. Drie dagen lang teisterden zij de stad met wilde acties. Het gemeentebestuur besloot op de tweede avond van de rellen de bruggen naar het centrum op te halen. ‘Plotseling bleek de eeuwenoude Bossche vesting, die door de voortgeschreden wapentechniek al een eeuw of twee geleden nutteloos was geworden, weer uiterst functioneel’, aldus Bernard Hulsman in NRC Handelsblad. Belangrijker echter dan deze ontwikkelingen is een dreigende eenzijdige fixatie van de stadsarchitectuur met de vesting in het beeld dat zowel buitenstaanders als Bosschenaren van hun stad construeren. De vesting fungeert immers als icoon van de binnenstad, en geeft de stad een afgerond en herkenbaar kader. Hoewel begrijpelijk, is Den Bosch echter veel meer dan de vesting.

Na de Vestingwet van 1874, toen Den Bosch zich moeizaam ‘buiten de wallen’ kon gaan uitbreiden, heeft de stad zich pas ná de oorlog sterk ontwikkeld tot een omvangrijk stedelijk lichaam, dat veel meer mogelijkheden biedt voor stedelijke oriëntatie en identificatie dan enkel het traditionele centrum. De moderne stedelijke regio die Den Bosch is geworden, en waarvan de binnenstad tien procent uitmaakt, bestaat daarnaast uit een amalgaam van niet aan plek en plaats gebonden netwerken en stromen, die zich niet gemakkelijk laten vangen in de traditionele beelden van de middeleeuwse stadsstructuur. In de gemeentelijke Ruimtelijke Structuurvisie ‘Stad tussen stromen’ uit 2003 wordt dan ook terecht een veel breder perspectief geschetst.

foto: Hans Aarsman - 2008: Spnhuiswal

Een mogelijk interessante recente ontwikkeling in een minder eenzijdige toeristisch perspectief van het idee vestingstad vormt het project De Groene Vesting. Geïnitieerd door de gelijknamige stichting wordt in dit project namelijk het benauwde idee van de vesting in een ruimer historisch verband geplaatst. Dit initiatief sluit goed aan op het gemeentelijk uitvoeringsproject ‘De Groene Delta’, bedoeld om de ruimtelijke en natuurlijke kwaliteiten van het ‘groenblauw raamwerk’ van waterstromen en natuurgebieden in en rond de stad te versterken. De Groene Delta wordt uitgevoerd op basis van een bestuurlijk convenant in samenwerking met de Provincie, twee waterschappen, buurgemeenten, ZLT O, BMF, landschapbeheerders en milieugroeperingen. Daarnaast past het initiatief ook in het al eerder opgestarte regionaal Belvedereproject MIS G (Meierij in Stelling Gebracht) waarin de beleving van de restanten van de Stelling van ’s-Hertogenbosch in combinatie met landschapsverbetering centraal staat. Uitgangspunt voor De Groene Vesting is de beroemde belegering van de stad in 1629 door Frederik Hendrik.

Hij was de eerste en enige die er in slaagde de inundatie van de stad ongedaan te maken. Om dit te bereiken liet Frederik Hendrik een circumvallatieen contravallatie linie aanleggen. Eenvoudig gezegd kwam het er op neer dat een leger van 40.000 man een 45 kilometer lang stelsel van dijken opwierp rondom de stad. Het water van de rivieren de Dommel en de Aa werd hiermee om de stad geleid en het ondergelopen gebied om de stad werd in vierenhalve maand drooggemalen. Hoewel het beleg van 1629 als historisch feit altijd belangrijk is geweest in de geschiedenis van de stad, is de beleving ervan tot nu toe beperkt gebleven tot oude kaartbeelden.

De Groene Vesting wil hierin verandering brengen. Intensief speurwerk met behulp van moderne technieken heeft duidelijk gemaakt dat er nog altijd elementen rondom de stad aan de belegering herinneren. De Groene Vesting wil deze elementen opnieuw beleefbaar maken. Een van de eerste initiatieven om dit te bereiken is de opening van het wandelen fietspad Linie 1629. De interessantste mogelijkheid die het idee van De Groene Vesting biedt, is wel dat het beeld van de vestingstad verder wordt opgerekt dan tot nu toe het geval was. Door zich te baseren op een veel groter historisch verdedigingswerk blijkt opeens het idee van de vestingstad een rijkere schakering aan elementen en ruimtelijke condities te bevatten, die bovendien niet in een eenduidig beeld vast te leggen zijn. Dit schept met andere woorden ruimte voor interpretaties, afwijkende lezingen en tegenstrijdige opvattingen. Of met De Groene Vesting werkelijk een nieuwe opening voor een bredere beleving van de vestingstad tot stand zal komen, blijft uiteraard de vraag. Behalve dat het initiatief past in een meer algemene herwaardering van verdedigingslinies in ons land geeft De Groene Vesting in ieder geval in letterlijke zin het idee van Den Bosch als vestingstad een aanzienlijk grotere betekenis.  

foto: Hans Aarsman - 2008: St. Janssingel

<<< terug naar BAI-stad